Wrocław — miasto stu mostów i wielokulturowa stolica Dolnego Śląska

Wrocław to miasto zbudowane na wyspach Odry — i ta topografia wyznaczała jego historię przez tysiąc lat. Był stolicą Piastów śląskich, czeską metropolią, habsburskim centrum, pruskim garnizonem i w końcu polskim miastem po 1945 roku. Każda z tych warstw zostawiła budowle, układy ulic i nazwy, które do dziś tworzą niejednolity, wielowarstwowy charakter Wrocławia.

Rynek Wrocławski — jeden z największych w Polsce

Rynek Wrocławski ma wymiary 213 na 178 metrów — co pod względem powierzchni plasuje go na drugim miejscu wśród polskich rynków miejskich, zaraz po Rynku Głównym w Krakowie. Układ placu wytyczono podczas lokacji miasta na prawie magdeburskim w 1261 roku. Jego charakterystyczną cechą jest środkowy blok zabudowy z Ratuszem i kamienicami, który zajmuje centralną część rynku — rozwiązanie architektoniczne rzadkie w tej skali.

Ratusz Wrocławski to jeden z najważniejszych zabytków gotyku mieszczańskiego w Polsce. Budowany od końca XIII wieku do połowy XVI, łączy gotyk z elementami późnogotyckimi i renesansowymi. Wschodnia elewacja z zegarem astronomicznym z 1580 roku i kaplica św. Elżbiety to najbardziej reprezentacyjne fragmenty budowli. Wnętrze ratusza mieści trzy zabytkowe sale: Wielką, Rycerską i Świdnicką — ta ostatnia od XIV wieku funkcjonuje jako szynk, co czyni ją najstarszą nieprzerwanie działającą restauracją w Polsce.

Wokół rynku stoją kamienice z różnych epok — wiele z nich zachowało gotyckie piwnice i renesansowe portale, choć fasady były wielokrotnie przebudowywane. Narożne kamienice z podcieniami (podsieniami) to charakterystyczny element wrocławskiej urbanistyki, podobny do rozwiązań stosowanych w miastach hanzeatyckich.

Ostrów Tumski — korzenie Wrocławia

Ostrów Tumski (łac. Insula Cathedralis) to najstarsza część Wrocławia — pierwotna wyspa na Odrze, na której w X wieku Piastowie wznieśli gród. Dziś jest to enklawa kościelna, administracyjnie związana z archidiecezją wrocławską, i jedyna część Wrocławia, w której nadal korzysta się z oświetlenia gazowego.

Katedra pw. Świętego Jana Chrzciciela to dominanta Ostrowa Tumskiego — jej dwie wieże widoczne są z daleka. Pierwsza romanańska katedra stała tu już w XI wieku; obecna gotycka budowla pochodzi z XIV–XV stulecia. Podczas walk o Breslau w lutym–maju 1945 roku katedra uległa poważnym zniszczeniom — spłonął dach, runęły wieże, zniszczone zostało wyposażenie. Odbudowę zakończono w 1951 roku; wieże wróciły w 1991 roku po ponad czterdziestoletniej przerwie.

Oprócz katedry Ostrów Tumski skupia kilka innych kościołów: Kolegiatę Świętego Krzyża i św. Bartłomieja (XIV w.), Kościół Najświętszej Marii Panny na Piasku (XIV–XV w.) i Kościół św. Idziego (XII w.) — jeden z nielicznych zachowanych romańskich kościołów w mieście. Mosty Tumskie łączące wyspę z resztą miasta obrosły tradycją wieszania kłódek przez zakochanych — podobną do paryskiego Pont des Arts.

Mosty i wyspy Wrocławia

Wrocław leży na 12 wyspach Odry i jej bocznych ramion. Łączy je ponad 100 mostów, co daje miastu tytuł polskiego „miasta mostów" i plasuje je w czołówce europejskiej pod tym względem, za Hamburgiem (2 500 mostów) i Amsterdamem (1 500). Najstarsze historyczne przeprawy sięgają średniowiecza, jednak większość mostów pochodzi z XIX i początku XX wieku — okresu intensywnej pruskiej urbanizacji.

Most Tumski (Most Piaskowy) z 1861 roku to żelazna konstrukcja z charakterystycznymi neogotyckyimi wieżyczkami, łącząca Wyspę Piasek z Ostrowem Tumskim. Most Pokoju z 1890 roku i Most Grunwaldzki z 1910 roku (wybudowany przez pruskiego budowniczego Richardem Plüddemannem) — z rozpiętością przęsła 112 metrów — należą do najokazalszych przepraw w mieście.

Panorama Racławicka i muzeum historyczne

Panorama Racławicka to monumentalne malarstwo panoimowe, przedstawiające bitwę pod Racławicami z 4 kwietnia 1794 roku, w której wojska Tadeusza Kościuszki pokonały armię rosyjską. Obraz o wymiarach 15 na 114 metrów namalował Jan Styka i Wojciech Kossak z grupą malarzy na zamówienie Lwowskiego Towarzystwa Zachęty Sztuk Pięknych — odsłonięto go we Lwowie w 1894 roku, w setną rocznicę bitwy.

Po wojnie Panorama trafiła do Wrocławia i przez dziesięciolecia pozostawała zwinięta — władze PRL-u unikały wystawiania dzieła o tematyce antyrosyjskiej. Osobny budynek rotundy wzniesiono w 1985 roku, a ekspozycja otworzyła się dla zwiedzających. Dziś Panorama Racławicka jest jedną z najchętniej odwiedzanych atrakcji muzealnych w Polsce — rocznie przyciąga kilkaset tysięcy gości.

Wrocław wielokulturowy — ślady różnych epok

Każdy z gospodarzy Wrocławia pozostawił wyraźny ślad w tkance architektonicznej. Habsburska spuścizna to sieć kościołów jezuickich i augustiańskich z XVII–XVIII wieku — w tym monumentalny kościół Uniwersytecki (Aula Leopoldina, 1732), jeden z najpiękniejszych przykładów baroku środkowoeuropejskiego. Pruska epoka to kamienice czynszowe, szerokie bulwary i infrastruktura kolejowa — Hala Targowa z 1908 roku z czerwonej cegły, zaprojektowana przez Richarda Plüddemanna, przez dekady służyła jako największy targ miejski Śląska.

Na obrzeżach centrum zachowały się Hale Ludowe (1913), zaprojektowane przez Maksa Berga — żelbetowa kopuła o średnicy 65 metrów była w chwili ukończenia największą kopułą żelbetową na świecie. W 2006 roku Halę wpisano na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO jako arcydzieło żelbetowej architektury modernistycznej.

„Historia Wrocławia to mozaika, w której każde pokolenie dokładało własną warstwę bez wymazywania poprzedniej. To właśnie czyni go miastem wyjątkowym w skali Europy." — Prof. Tomasz Głowiński, UWr, 2022

Krasnale wrocławskie

Od 2001 roku Wrocław stopniowo zapełniał się małymi figurkami krasnoludków rozstawianymi w różnych punktach miasta. Zjawisko zaczęło się od jednej figurki ustawionej przez artystę Tomasza Moczka przy ul. Świdnickiej jako nawiązanie do tradycji ruchu Pomarańczowej Alternatywy z lat 80. Do 2024 roku w mieście naliczono ponad 400 figurek, stworzone przez różnych artystów i sponsorowane przez firmy lub instytucje. Każdy krasnal ma własne imię i zawód — łącznie tworzą nieoficjalną mapę turystyczną Wrocławia.

Źródła i literatura

Artykuł opracowano na podstawie: Historia Wrocławia pod red. Czesława Buśki (t. I–III), materiałów Muzeum Miejskiego Wrocławia, zasobu UNESCO — Centennial Hall Wrocław oraz opracowań Instytutu Historii Architektury Politechniki Wrocławskiej.