Kraków przez ponad sześćset lat był stolicą Królestwa Polskiego. Dziś, mimo utraty tej funkcji w 1596 roku na rzecz Warszawy, miasto zachowało wyjątkową gęstość historycznych budowli — od romańskich krypt po gotyckie kościoły i renesansowe kamienice. W 1978 roku Stare Miasto wpisano na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO jako jeden z pierwszych obiektów w Polsce.
Podstawowe dane historyczne
Rynek Główny — największy średniowieczny plac w Europie
Krakowski Rynek Główny ma wymiary 200 na 200 metrów, co czyni go największym zachowanym średniowiecznym rynkiem miejskim na kontynencie. Wytyczono go w 1257 roku podczas lokacji miasta, wydanej przez Bolesława V Wstydliwego. Nie był jednak pusty — w jego centrum przez stulecia stały dziesiątki kramów, ław i budynków handlowych, które stopniowo wyburzano, aż pozostały Sukiennice.
Sukiennice — centralna budowla rynku — wzniesiono w XIV wieku jako halę dla kupców. Po pożarze w 1555 roku przebudowano je w stylu renesansowym przez architekta Jana Marię Padovano. Loggii na piętrze nadano charakterystyczny attykowy kształt, który stał się symbolem Krakowa. Od 1879 roku mieści się tu Galeria Sztuki Polskiej Muzeum Narodowego.
W północno-wschodnim narożniku rynku stoi Bazylika Mariacka pod wezwaniem Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny. Budowę gotyckiej świątyni rozpoczęto około 1355 roku, a ukończono w pierwszej połowie XV wieku. Dwie asymetryczne wieże — wyższa mierzy 82 metry — to efekt rozbieżnych planów dwóch rodzin finansujących budowę. Co godzina z wyższej wieży rozlega się hejnał mariacki, urywający się w połowie melodii — według legendy na pamiątkę trębacza przebitego tatarską strzałą podczas najazdu w 1241 roku.
Zamek Królewski na Wawelu od strony południowej. Fot. Wikimedia Commons (CC BY-SA)
Wzgórze Wawelskie — siedziba królów polskich
Wawel to skalne wzgórze wapienne wznoszące się 228 metrów n.p.m., górujące nad lewym brzegiem Wisły. Pierwsze umocnienia z okresu wczesnopiastowskiego sięgają X–XI wieku. Zamek Królewski w obecnej formie powstawał w kilku etapach: gotycki zamek Kazimierza Wielkiego (XIV w.) gruntownie przebudowano za Zygmunta I Starego w stylu renesansowym w latach 1507–1536. Projekt powierzono włoskim architektom — Franciszkowi Florentczykowi i Bartolomeo Berecci.
Dziedziniec zamkowy z trzypiętrowym arkadowym krużgankiem to jeden z najlepszych przykładów renesansu włoskiego poza Italią. Komnaty królewskie przechowują kolekcję flamandzkich arrasów zamówionych przez Zygmunta Augusta w XVI wieku — należą do największych tapiseriowych zbiorów w Polsce (138 zachowanych sztuk).
Katedra Wawelska pod wezwaniem śś. Stanisława i Wacława stoi na tym wzgórzu od XI wieku — obecna, trzecia z kolei budowla, pochodzi z XIV–XV stulecia. To tutaj odbywały się koronacje i pogrzeby królów polskich. W krypcie Świętego Leonarda i podziemiach katedry spoczywają szczątki większości monarchów — od Władysława I Łokietka (zm. 1333) po Józefa Piłsudskiego (zm. 1935) i parę prezydencką Lecha i Marii Kaczyńskich (zm. 2010).
Kazimierz — dawna dzielnica żydowska
Kazimierz przez wieki był osobnym miastem, założonym w 1335 roku przez króla Kazimierza Wielkiego jako konkurencja dla Krakowa. W XV wieku na jego terenie osiedlili się Żydzi wygnani z Krakowa po pożarze w 1407 roku, tworząc gęsto zabudowaną dzielnicę z własną siecią synagog i instytucji. Do końca XVIII wieku Kazimierz zachował odrębność administracyjną.
Kazimierz — widok na dawną dzielnicę żydowską. Fot. Wikimedia Commons (CC BY-SA)
Na Kazimierzu zachowało się siedem historycznych synagog, w tym Synagoga Stara (Stara Bożnica) z XV–XVI w., uznawana za najstarszą zachowaną synagogę w Polsce. Jej renesansowa przebudowa po pożarze z 1557 roku nadała jej obecny kształt — to dzieło Matteo Gucci. Synagoga służy dziś jako muzeum.
Do najważniejszych kościołów chrześcijańskiej części Kazimierza należy Bazylika Bożego Ciała, ufundowana przez Kazimierza Wielkiego w 1340 roku w miejscu, gdzie według legendy znaleziono skradzioną monstrancję. Gotycka budowla z XIV–XV w. posiada wyjątkowe wnętrze — nawy boczne zdobi seria ołtarzy z XVII–XVIII wieku, a stalle prezbiterium należą do najpiękniejszych przykładów snycerki baroku w Polsce.
Mury obronne i Barbakan
Średniowieczne mury obronne Krakowa wznoszono od końca XIII wieku. Otaczały miasto podwójnym pierścieniem — zewnętrznym i wewnętrznym — z 47 basztami i 8 bramami. W XIX wieku, po rozbiorach, austriackie władze nakazały wyburzenie murów, które zastąpił zielony park — dziś znany jako Planty Krakowskie, jeden z pierwszych w Polsce skwerów miejskich założonych na fundamentach rozebranych fortyfikacji.
Ocalał jedynie fragment muru przy Bramie Floriańskiej oraz Barbakan — wysunięte przed linie murów okrągłe dzieło obronne z 1498 roku, wzniesione w obliczu tureckiego zagrożenia. Barbakan krakowski ma średnicę 24 metrów i ośmiometrową grubość ścian; jest jednym z trzech zachowanych w Europie i najlepiej utrzymanym.
Architektura gotyku i renesansu w krakowskich kościołach
Kraków posiada ponad 140 kościołów i kaplic — zagęszczenie unikalne nawet jak na polskie standardy. Kościół Dominikanów (XIV–XV w.) przy ulicy Stolarskiej przechowuje cykl kaplic rodowych, w tym Kaplicę Myszkowskich (ok. 1614) zaprojektowaną przez Santi Gucciego, uznawaną za arcydzieło krakowskiego renesansu.
Kościół Franciszkanów przy placu Wszystkich Świętych, zniszczony pożarem w 1850 roku, odbudowano w stylu neoromańskim; jednak w prezbiterium i nawie zachowały się witraże projektu Stanisława Wyspiańskiego z lat 1895–1904 — w tym słynne „Bóg Ojciec Stań się" — uznawane za kluczowe dzieła Młodej Polski.
„Kraków jest miastem, w którym każda epoka pozostawiła trwały ślad — od romańskich krypt po modernistyczne wille przy Alei Róż." — Prof. Jan Ostrowski, Instytut Sztuki PAN, 2021
Collegium Maius — najstarsza polska uczelnia
Collegium Maius przy ulicy Jagiellońskiej to najstarszy zachowany budynek Uniwersytetu Jagiellońskiego, który założono w 1364 roku z inicjatywy Kazimierza Wielkiego. Obecny budynek pochodzi z XV wieku — gotycki dziedziniec z arkadowym krużgankiem wzorowany jest na włoskich kortile. W zbiorach Muzeum Collegium Maius przechowywane są m.in. globusy z początku XVI wieku, na których po raz pierwszy zaznaczono kontury Ameryki.
Źródła i literatura
Artykuł opracowano na podstawie: Encyklopedia Krakowa (PWN, 2000), materiałów Muzeum Narodowego w Krakowie, opracowań Instytutu Historii Sztuki UJ oraz zasobu UNESCO World Heritage — Historic Centre of Kraków.