Gdańsk przez stulecia był miastem pogranicza — polskim, pruskim i wolnym zarazem. Jego historia to splot handlu bałtyckiego, konfliktów o suwerenność i odbudowy po zniszczeniach II wojny światowej. Zachowana Starówka, z charakterystyczną zabudową hanzeatycką i siecią kanałów, to jeden z najbardziej rozpoznawalnych zespołów urbanistycznych nad Bałtykiem.
Podstawowe dane historyczne
Długi Targ i oś handlowa Starego Miasta
Długi Targ (niem. Langer Markt) stanowi centralną oś komunikacyjną Głównego Miasta — prostokątny plac ciągnący się od Złotej Bramy do Zielonej Bramy nad Motławą, mierzący około 240 metrów długości. To tutaj skupiało się życie handlowe i publiczne Gdańska przez całe średniowiecze i epokę nowożytną.
Pośrodku placu stoi Fontanna Neptuna, odlana w 1615 roku przez rzeźbiarza Petera Husenera z Augsburga i ustawiona na Długim Targu w 1633 roku. Neptun z trójzębem symbolizował morską potęgę Gdańska i jego dominację w handlu bałtyckim. Podczas II wojny światowej fontannę rozebrali Niemcy i ukryli w bezpiecznym miejscu — przetrwała i wróciła na swoje miejsce w 1954 roku.
Długi Targ — główna oś handlowa Starego Miasta Gdańska. Fot. Wikimedia Commons (CC BY-SA)
Dwór Artusa przy Długim Targu to miejsce zebrań gdańskich kupców i rajców. Jego gotycka bryła pochodzi z XIV–XV wieku, wnętrze zaś kilkakrotnie przebudowywano. Zachowany piec kaflowy z 1546 roku, wykonany z ponad 520 płytek z wyobrażeniami postaci mitologicznych i herbów, należy do najpiękniejszych zabytków rzemiosła renesansowego w Polsce.
Od zachodu Długi Targ zamyka Złota Brama (1612–1614), zaprojektowana przez Abrahama van den Blocke'a w stylu niderlandzkiego manieryzmu. Cztery alegoryczne figury zwieńczające attykę symbolizują cnoty obywatelskie — Mądrość, Pobożność, Sprawiedliwość i Zgodę. Od wschodu, nad Motławą, stoi Zielona Brama (1568), zbudowana jako rezydencja królewska, choć żaden z polskich władców w niej nie zamieszkał.
Bazylika Mariacka — największy kościół ceglany świata
Kościół pod wezwaniem Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny, zwany Bazyliką Mariacką, wznoszono w kilku etapach od 1343 roku przez ponad 150 lat — ukończono go w 1502 roku. Budowla mierzy 105 metrów długości i 66 metrów szerokości, a jej wieża sięga 82 metrów. Pojemność kościoła szacuje się na 25 000 osób.
Wnętrze kryje wyjątkowe wyposażenie: gotycki ołtarz główny z 1517 roku autorstwa Mistrza Pawła z Leuchtenburga, zegar astronomiczny z 1470 roku (jeden z największych średniowiecznych zegarów w Europie), kopia ołtarza Hansa Memlinga Sąd Ostateczny (oryginał skradziony przez Holendrów w 1473, dziś w Muzeum Narodowym w Gdańsku). Podczas II wojny światowej kościół uległ poważnym uszkodzeniom — odbudowę zakończono w 1955 roku.
Żuraw — średniowieczna brama portowa
Żuraw nad Motławą to jeden z najbardziej rozpoznawalnych symboli Gdańska. Budowlę wzniesiono w XIV–XV wieku — jej obecna forma pochodzi z okresu przebudowy po pożarze w 1442 roku. Pełniła podwójną funkcję: bramy portowej i dźwigu przeładunkowego. Drewniany mechanizm żurawia napędzały koła deptak (tredmille) — dwie osoby chodzące wewnątrz kół obracały bęben linowy. Żuraw podnosił ładunki do 2 ton na wysokość około 27 metrów. Dziś jest oddziałem Centralnego Muzeum Morskiego w Gdańsku.
Długi Targ w perspektywie od Bramy Zielonej. Fot. Wikimedia Commons (CC BY-SA)
Gdańsk w Lidze Hanzeatyckiej
Hanza (niem. Hanse) była związkiem miast handlowych dominujących w obrocie bałtyckim od XII do XVII wieku. Gdańsk wstąpił do Ligi formalnie w 1361 roku, choć faktyczne powiązania handlowe z innymi miastami hanzeatyckimi sięgają wcześniej. Port gdański eksportował przede wszystkim zboże, drewno, smoły i futra z terenów Rzeczypospolitej, sprowadzając w zamian sukno z Flandrii, śledzie z Norwegii i artykuły luksusowe z zachodniej Europy.
Szczyt znaczenia Gdańska w Hanzie przypadł na XVI wiek — miasto kontrolowało wówczas ponad 70% eksportu zbożowego z ziem polskich i litewskich. Tzw. Königlicher Speicher (Spichrze Królewskie) na Ołowiance, wznoszone od XIV do XVII wieku, dawały pojęcie o skali gdańskiego handlu. Zachowało się kilkanaście historycznych spichrzów — choć większość wymagała odbudowy po 1945 roku.
Westerplatte i wrzesień 1939 roku
Westerplatte to półwysep w ujściu Martwej Wisły do Zatoki Gdańskiej, odległy o około 7 km od centrum miasta. Polska Wojskowa Składnica Tranzytowa stacjonowała tu na mocy decyzji Ligi Narodów od 1926 roku. 1 września 1939 roku o godzinie 4:47 pancernik Schleswig-Holstein ostrzelał polską redutę, co powszechnie uznaje się za symboliczny początek II wojny światowej. Polska załoga pod dowództwem majora Henryka Sucharskiego — 182 żołnierzy — przez 7 dni odpierała ataki wielokrotnie liczniejszych sił niemieckich. Dziś na półwyspie stoi pomnik obrońców, a ruiny wartowni zachowano jako monument historyczny.
„Gdańsk to miasto, które sześć razy musiało się odbudowywać. I za każdym razem budowało się bardziej trwale niż poprzednio." — Prof. Edmund Kizik, Instytut Historii PAN, 2019
Odbudowa Starówki po 1945 roku
W marcu 1945 roku Gdańsk był zniszczony w ponad 90% — szczególnie ucierpiao Główne Miasto. Władze polskie podjęły decyzję o odbudowie na wzór historyczny, wzorując się na zachowanych ilustracjach, rycinach i dokumentach kartograficznych z XVII–XVIII wieku. Rekonstrukcję przeprowadzono pod kierunkiem Akademii Sztuk Pięknych — kamienice wzorowano na miedziorycie Johanna Carla Schultza z 1829 roku oraz szkicach Christopha Daniela Andreasa z XVIII stulecia. Większość prac zakończyła się przed 1960 rokiem; Gdańsk stał się wzorem dla polskiej polityki rekonstrukcji historycznych centrów miejskich.
Źródła i literatura
Artykuł opracowano na podstawie: Historia Gdańska pod red. Edmunda Cieślaka (t. I–V, 1978–1997), materiałów Muzeum Historycznego Miasta Gdańska, zasobu Centralnego Muzeum Morskiego oraz opracowań Instytutu Historii PAN.